
Navigeren tussen verbinding en eigenheid; mag jij anders voelen dan de ander?

Over het ontwikkelen van je eigen gevoel en je eigenheid. Ook in de liefdesrelatie.
Je voelt vaak haarfijn aan wat de ander nodig heeft. Je merkt meteen als de sfeer verandert, als iemand teleurgesteld is, als er iets niet klopt. Je past je aan, nog voordat iemand je iets heeft gevraagd.
Misschien doe je dat al jaren.
Wellicht heb je erover gelezen en herken je het bij jezelf of anderen, heb je erover gesproken met je vrienden, of misschien zat je er zelfs al eens mee bij een therapeut. Je kunt precies uitleggen waar het vandaan komt. En toch: als iemand aan je vraagt wat jíj voelt of wat jíj nodig hebt, blijft het stil. “Bah, weer die vraag. wat voel ik eigenlijk?!”
Je zorgt, je regelt, je houdt de vrede. En ergens onderweg ben je kwijtgeraakt wat van jou is en waar jij ophoudt en de ander begint.
Of je herkent juist het omgekeerde: je houdt mensen liever emotioneel wat op afstand. Nabijheid voelt al snel benauwend. Je wilt wel verbinding, maar zodra het écht dichtbij komt, wil je weg kunnen.
Als je jezelf hierin herkent, is de kans groot dat het niet aan je wilskracht of inzicht ligt. Je inzicht is prima. Wat ontbreekt is iets anders, en dat heeft vaak te maken met twee woorden die nogal heftig klinken en uit de wereld van de psychoanalyse komen: de moederwond en de ‘onvoltooide moedermoord’.
Wat is de moederwond?
Iedereen loopt blauwe plekken op in het opgroeien. We worden allemaal weleens geraakt, vergeten, verlaten of overgeslagen. Die wonden loop je automatisch op, van je moeder en je vader.
De moederwond is wat er in je achterblijft als de moeder die je nodig had er niet was zoals jij haar nodig had. Dat kan op veel manieren.
Een moeder die er emotioneel niet was: somber, overbelast, met haar hoofd ergens anders.
Een moeder die onvoorspelbaar was, bij wie je nooit wist welke versie je zou treffen.
Een moeder die kritisch of koel was, bij wie warmte iets was wat je moest verdienen.
Of juist een moeder die te dichtbij was: die jou nodig had voor haar eigen geluk, die jouw gevoelens invulde, bij wie er geen ruimte was voor jou als apart mens.
Dat laatste wordt vaak over het hoofd gezien, omdat het op liefde lijkt. Maar een kind dat de stemming van zijn moeder moet dragen, haar vertrouweling, steun of maatje wordt, leert iets wezenlijks scheef aan: “haar gevoel gaat voor en is belangrijk. Mijn gevoel is te veel, of doet er niet zo toe.”
Wat ieder kind van een moeder nodig heeft
Is grofweg dit. Iemand die zegt: “Je mag er zijn, met alles wat je voelt. Ik zie je.” Iemand die afgestemd is, die jou troost, die je verdriet, boosheid en angst kan dragen zonder er zélf in te verdrinken of ervan weg te lopen. En iemand die je laat gaan als je je eigen weg wilt zoeken, zonder dat de liefde of verbinding verdwijnt.
Als dat er niet was, leer je iets anders. Je leert dat jouw gevoel te veel is, of gevaarlijk en beschadigend. Dat je maar beter kunt aanvoelen wat de ander nodig heeft, dan wat jijzelf nodig hebt. Dat nabijheid betekent dat je jezelf wat moet loslaten of opgeven..
Dat leer je niet met je hoofd, dat leer je met je lijf dat zich gezond heeft willen verbinden met de hare. Je zenuwstelsel stemt zich nu af op de ander, in plaats van op jezelf. Je wordt waakzaam, behulpzaam en aangepast. Of je sluit je af en begrenst jezelf sterk, omdat dat veiliger voelt.
De moederwond is overigens niet alleen iets van vrouwen.
Bij dochters zie je hem vaak terug in schuldgevoel als het hen beter gaat dan hun moeder, in het zorgen voor iedereen behalve zichzelf, of in een ingewikkelde verhouding met het eigen lichaam en de eigen vrouwelijkheid.
Bij zonen zie je hem vaak in het gevoel verantwoordelijk te zijn voor het geluk van een vrouw, of in een angst om opgeslokt te worden die emotionele intimiteit lastig maakt.
Wat bedoelen we met de ‘moedermoord’?
Ook dit woord klinkt gewelddadig, en dat is ook een beetje de bedoeling. Het komt uit de mythologie en de psychoanalyse. Het gaat natuurlijk niet over je échte moeder vermoorden. Het gaat over de stem van jouw moeder in jou: de emotionele band waarin jouw gevoel en het hare ooit door elkaar liepen. Haar stemming, haar pijn en zorgen, haar oordelen, mening en behoeften, die nog steeds bepalen wat jij voelt, of wat je denkt te mogen voelen en hoe jij op deze claim reageert.
Een ‘voltooide moedermoord’ is het innerlijke moment waarop je je losmaakt uit die versmelting. Het echte emotioneel losmaken van je moeder, waarop je je eigen gevoel terugneemt en kunt zeggen: “Dit is wat ik voel, en dat mag anders zijn dan wat jij voelt.” Dat betekent niet dat je haar afwijst of dat je stopt met van haar te houden. Het betekent dat haar binnenwereld niet langer de jouwe bepaalt.
Waar de ‘vadermoord’ gaat over je innerlijke autoriteit, gaat de ‘moedermoord’ over je eigenheid, tussen samen en apart. Over het durven zijn van een apart mens, met een eigen binnenwereld, zonder dat de verbinding daardoor verdwijnt.
In een gezonde ontwikkeling gebeurt dit vanzelf, in kleine stapjes. De peuter die ‘nee!’ roept, de puber die de slaapkamerdeur dichtdoet en eigen geheimen en verkenningen heeft, de jonge vrouw of man die een eigen leven gaat leiden. De moeder vindt dat misschien moeilijk, maar ze laat het toe, en de relatie en de verbinding blijven bestaan. Het kind leert: “ik kan anders zijn dan zij en mag me vrij ontwikkelen én blijf veilig verbonden.”
Maar als de moeder die afstand niet kon verdragen: als ze gekwetst raakte, zich terugtrok, ziek of somber werd, of het kind liet voelen dat het haar in de steek liet, dan leert het kind iets anders: “hoe meer ik mezelf word en ontdek, hoe meer ik haar kwijtraak” Of erger: als ik mezelf ontdek en word, doe ik haar pijn.”
Daarom snap je het wel, maar kun je het niet veranderen
Hier zit de kern. Als jouw eigenheid ooit verbonden raakte aan het verlies of het verdriet van je moeder, dan voelt ‘je losmaken’ nog steeds zo. Niet in je hoofd, daar weet je allang dat je een volwassene bent met een eigen leven. Maar in je zenuwstelsel.
Op het moment dat je iets voor jezelf wilt kiezen, je eigen gevoel wilt laten zien of ruimte wilt nemen, gaat er iets heel ouds aan: schuld, onrust, gevaar! En je systeem doet wat het vroeger ook altijd deed. Het stemt je af op de ander en zet jouw gevoel op de achtergrond.
Dat afstemmen kan er heel verschillend uitzien.
Je belt toch even, je past je plannen toch maar aan.
Je slikt in wat je wilde zeggen.
Je voelt je verantwoordelijk voor hoe het met haar of met de ander gaat, ook als daar niet om gevraagd wordt.
Je verliest het contact met wat je zelf voelt, verlangt of wilt en weet het ineens niet meer.
Of je houdt haar en anderen juist zo vèr mogelijk van je af, omdat dat de enige manier lijkt om jezelf niet te verliezen.
En onder dat afstemmen zit vaak loyaliteit. Een diepe, onbewuste trouw aan je moeder of aan het familiesysteem waar je uitkomt.
Als zij nooit ruimte had voor zichzelf, voelt het als ontrouw als jij die wel neemt.
Als zij ongelukkig was, voelt gelukkig zijn bijna als een verwijt.
Dat is de reden dat inzicht alleen je niet verder helpt. Je hebt geen kennisprobleem. Je hebt een loyaliteitsprobleem, en dat zit dieper dan je met denken kunt oplossen.
Vaak is die wond ook niet eens bij jouw eigen moeder begonnen. Zij nam zélf iets over van haar moeder, en die weer van de hare. Wat jij voelt is soms een stuk geschiedenis dat al generaties wacht op iemand die het anders doet.
Hoe herken je het?
Misschien herken je jezelf in een paar van deze dingen:
Je weet beter wat de ander voelt dan wat je zelf voelt.
Je voelt je verantwoordelijk voor de stemming van de mensen om je heen.
Je voelt je schuldig als je iets voor jezelf doet, zeker als het je moeder raakt. Oei, Egoïstisch!
Je vindt het moeilijk om nee te zeggen zonder je meteen te verantwoorden.
Je zoekt zorg en erkenning bij mensen die die steeds nèt niet geven, en je kunt slecht tegen het teleurstellen van de ander.
Nabijheid voelt benauwend en je trekt je terug als iemand te dichtbij komt.
Je merkt dat je, ook nog als volwassene, stiekem nog steeds hoopt dat je moeder je eindelijk écht ziet.
Ook hier verdient je verzet en het rebelleren even aandacht, want het lijkt op de ‘moedermoord’, maar is het niet. Wie zich volledig afsluit van de moeder, of alles juist anders doet dan zij lijkt vrij, maar is onbewust nog steeds met haar bezig. De afstand wordt nog steeds door deze moederenergie bepaald. Alleen dan in spiegelbeeld.
De echte ‘moedermoord’ verloopt rustiger. Het is het moment waarop je bij haar kunt zijn of over haar kunt denken én tegelijk bij jezelf kunt blijven. Waarop haar stemming er mag zijn, zonder dat het de jouwe wordt. Je hoeft haar niet meer te redden, én je hoeft ook niet meer van haar weg te vluchten.
Wat dit doet in je liefdesrelatie
Nergens wordt dit patroon zo zichtbaar als in een liefdesrelatie. Ongemerkt krijgt je partner de plek die je moeder ooit had: degene op wie je je afstemt, wiens stemming jouw dag bepaalt, wiens verdriet of boosheid jij koste wat kost wilt voorkomen of reguleren.
Dat ziet er in het dagelijks leven heel gewoon en zelfs liefdevol uit. Je voelt het meteen als je partner een slechte dag heeft, en gaat het oplossen. Je weet wat je partner wil eten, waar die heen wil en wat die nodig heeft, maar als iemand vraagt wat jij wilt, blijft het stil. Je zegt iets niet en slikt het in, omdat je de sfeer niet wilt verpesten. “Zo erg is het nou ook niet”. Je raakt jezelf in de relatie langzaam kwijt, en voelt je daar later eenzaam of boos over, zonder goed te weten waarom.
Het kan ook andersom. Dan wordt je partner degene die jij zelf op afstand houdt. Elke vraag om nabijheid voelt als een claim, elke emotie van je partner als te veel. Je wilt wel, maar je lijf zegt: “pas op, straks ben je jezelf weer kwijt!”. Je beschermt je dan tegen een nieuw iemand die jou niet opslokt, maar juist wil leren kennen.
In beide gevallen gebeurt hetzelfde: je verhoudt je niet tot je partner zoals die is, maar tot een moeder die je niet kunt loslaten, of die er niet voor je was. En je partner voelt dat. Die wordt verzorgd zonder het te vragen, of op afstand gehouden om iets wat hij of zij nooit (bewust) heeft gedaan.
Volwassen liefde vraagt iets anders. Dat je dichtbij kunt zijn, zonder in de ander op te gaan. Dat je het gevoel van je partner kunt laten bestaan, zonder het meteen over te nemen of op te lossen. En dat je je eigen gevoel kunt laten zien, ook als dat anders is.
Daar zit de ‘moedermoord’ in je relatie: niet in afstand nemen of opgaan in de ander, maar in de ander kunnen voelen én jezelf blijven voelen. Juist dan ontstaat er ruimte voor échte nabijheid. Je partner krijgt dan jou te zien, in plaats van je zorg en dienstbaarheid.
Wat helpt dan wel?
Het goede nieuws is dat dit geen vonnis is. Het is een ontwikkelingsstap die nog gezet moet worden. Een herkansing die je te nemen hebt. En die stap kun je ook later in je leven nog zetten. Een paar dingen die daarbij helpen:
Vraag jezelf af: wat voel ik?
Niet wat de ander voelt, niet wat je zou moeten voelen. Wat voel jij, nu, in je lijf? Het klinkt eenvoudig, maar voor veel mensen is het de moeilijkste vraag die er is. Begin klein, een paar keer per dag.
Merk het moment van overnemen op. Wanneer stem je je af op de ander en laat je jezelf los? Wat gebeurt er in je lijf vlak daarvoor? Wiens gezicht zie je eigenlijk voor je, als je goed kijkt?
Benoem de loyaliteit. Vraag jezelf eens: als ik dit écht voor mezelf zou kiezen, wie zou ik dan pijn doen? Wiens leegte vul ik dan niet meer? Het antwoord kan je verrassen. En het alleen al zien, maakt iets bij je los.
Laat het verdriet toe. Onder de moederwond ligt bijna altijd rouw. Om de moeder die je niet had, om de zorg die je zelf moest geven terwijl je die zelf nodig had, om wat je nooit kreeg en ook niet meer gaat krijgen. Zolang je daar nog op wacht, blijf je in de positie van het kind. Als je het verdriet toelaat, kom je vrij om zelf volwassen te worden.
Verdraag je schaamte en het schuldgevoel. Als je je losmaakt, ga je je waarschijnlijk schamen voor je anders voelen of schuldig voelen over wat je haar aandoet. Dat is geen teken dat je iets verkeerd doet. Het is vaak juist het teken dat je iets nieuws doet. Je hoeft dit gevoel niet weg te krijgen. Je hebt het te leren verdragen, zonder dat het je terugzet in je oude gedrag. “Ik zie dat dit moeilijk voor je is, en ik kies toch voor mezelf.” “Blijf van me houden, ook als ik anders voel dan jij.”
Begin klein. Je hoeft niet morgen het contact te verbreken of je moeder te confronteren. Dit laatste zou ik überhaupt niet vaak aanraden. Die vrouw die nu op leeftijd is, die laten we met rust. Begin zelf: met één keer niet meteen oplossen. Eén keer zeggen wat jij voelt. Eén keer een gesprek laten ophouden als het voor jou genoeg is. Elke kleine daad van eigenheid leert je zenuwstelsel dat het veilig is om jezelf te zijn en dat het goed voelt om trouw aan jezelf te blijven.
Doe het niet in je eentje en met jezelf. Wat in een relatie is ontstaan, heelt ook het beste in een relatie. Met iemand bij wie je kunt oefenen met je eigen gevoel laten bestaan, die niet schrikt als je anders voelt en die blijft als je ruimte inneemt. Soms is dat een partner, maar vaker een goede vriend(in), of een therapeut.
Tot slot
De ‘moedermoord’ gaat dus niet écht over dood en afscheid nemen van je moeder. Het gaat over afscheid nemen van de versmelting, van de plek waar je als kind in je loyaliteit bent blijven staan.
Van het zorgen en afstemmen, en hopen dat zij je alsnog eens echt ziet en geeft wat je zo nodig had. Óf juist van het afstand houden en je afsluiten, als bescherming tegen haar nabijheid of haar afwezigheid.
Als dat lukt, gebeurt er vaak iets onverwachts: er komt ruimte voor jouw eigenheid. Je eigen gevoel. Soms daardoor ook voor een nieuwe, rustigere band met je echte moeder. Of met de herinnering aan haar. Niet meer als kind dat voor haar moet zorgen of van haar moet wegvluchten, maar als volwassene die naast haar kan staan.
Je hoeft je gevoel niet langer af te stemmen op dat van een ander, en je ontslaat je partner ook van de taak om jou te dragen. Jouw gevoel mag van jou zijn en daar neem jij je eigen verantwoordelijkheid over.
Herken je jezelf hierin en wil je er samen naar kijken? Bij Good Conversations werk ik met mensen die zichzelf kwijtraken in de ander en weer willen leren voelen wat van hen is. Je bent welkom voor een gesprek.


Opmerkingen